martes, 28 de mayo de 2019

Descolonización e Guerra Fría

TEMAS FINAIS

DESCOLONIZACIÓN AFRICANA E TERCEIRO MUNDO

SUR DE ÁFRICA
Os colonos de orixeeuropea proclamaron a súa independencia e instauraron un réxime de segregación racial chamado apartheid.
Portugal permitiu a independencia de Angola e Mozambique cando o dictador portugués Marcelo Caetano foi derrocado tras a Revolución dos Caraveis (Claveles).
España: O Sáhara Occidental occidental foi entregado a Marruecos en 1975 aproveitando a debilidade do Goberno de Franco gracias á manifestación multitudinaria da Marcha Verde.

QUE É O TERCEIRO MUNDO?
Conxunto de países de países no alineados, é dicir, aqueles que durante a Guerra Fría non formaron parte de ningún dos dous bloqes, polo tanto, Terceiro Mundo é aquel distinto dos outros dous (o capitalista e o comunista) e que tampoco depende deles. A día de hoxe fai referencia ás carencias en relación aos países más industrializados. 
Este movemento de países non alineados concretouse na Conferencia de Belgrado do ano 1961, inspirado polos xefes de Estado de Yugoslavia (Tito), India (Nehru) e Egipto (Nasser); Estos países pretendían organizarse segundo os seguintes principios:
Preservar as independencias nacionales, fronte á intervención de outros países.
Rexeitamento á pertenza aos outros dous bloques.
Reclamar o desarme completo e xeral..

CONFERENCIA DE BANDUNG (1955)
Foi unha conferencia básica para levar a cabo o proceso de descolonización e estivo organizada por 29 xefes de Estado proceentes de Asia e África. A súa importancia radica en que, por primeira vez, as antigas colonias expresas as súas esixencias con autoridade e seguridade.
Puntos a tratar na conferencia:
O Dereito de todos os pobos á independencia.
A condena á discriminación e á segregación racial.
O rexeitamento á política dos bloques, e á intención dos novos países independentes a manterse neutrais.

CARACTERÍSTICAS DO SUBDESENVOLVEMENTO
Economía. Sector primario improductivo, pouca implantación do secundario e terciario.
Política. Rexímenes autoritarios, en ocasiones apoiados por los países occidentais (por cuestións económicas). Esto xeenra inestabilidade e conflitos.
Sociedade. Dualidade entre unha minoría occidentalizada e unha maioría empobrecida, con signos evidentes de desnutrición, analfabetismo e sen acceso a servicios básicos.
Demografía. Esperanza de vida moi inferior á de países industrializados; altas taxas de natalidade e abundancia de poboación xoven.

A GUERRA FRÍA (1945-1991)
OS DOUS BLOQUES

Lección 1. A GUERRA FRÍA: ORIXES E BLOQUES
A partires da segunda metade do século XX fase patente a división do mundo en tres partes diferenciadas:
O Primeiro Mundo, que se corresponde co bloque capitalista.
O Segundo Mundo, que se corresponde co bloque comunista.
O Terceiro Mundo, ou aqueles países que non están adscritos a ningún dos dous primeiros.

QUE FOI A GUERRA FRÍA?
Chámase Guerra Fría á disputa entre os EEUU e a URSS tras finalizar a Segunda Guerra Mundial.
Este concepto designa a ausencia dun enfrontamento militar directo entre ambas potencias mundiais, a pesar de que o seu antagonismo xerou rivalidades militares, económicas e diplomáticas.
Estas rivalidades leváronlles a desenvolver unha carreira armamentística que desembocou en:
Enfrontamentos atómicos entre ambos países.
Espionaxe.
Propaganda hostil entre ambos.
Intimidación e apoio a terceiros países en guerras locais e rexionais, sobre todo procedentes do Terceiro Mundo.
O INICIO DA RIVALIDADE
Causas:
Diferenzas ideolóxicas:
Nacións Capitalistas (EEUU), con economía de mercado.
Nacións Comunistas (URSS), con presenza política dun so partido e economía colectivizada.
Intereseses contrapostos, posto que a importancia mundial de ambas potencias leváronlles a queres repartirse as zonas de influencia:
Estados Unidos exercería control sobre Europa Occidental.
A URSS sobre Europa Oriental.
A pesares de que as discrepancias entre ambas potencias manifestáronse antes de finalizar a Segunda Guerra Mundial, a súa ruptura fíxose efectiva a partir de 1947, debido a:
Os EEUU obligaron aos países occidentales a expulsar os partidos comunistas. Para reforzar dita idea, o seu presidente formularía a Doutrina Truman, que pretendía conter a expansión do comunismo.
A URSS desenvolvería, pola súa parte, o Informe Jdanov, que opoñíase ao imperialimos de EEUU. Para reforzalo, na zona de Europa Oriental se estableceron democracias populares baixo o modelo soviético.
Nas Democracias Populares (que veremos máis adiante) as clases sociais aliánse baixo a dirección do proletariado como clase dominante. Nalgunhas democracias populares aínda que non existía liberdade de prensa ou de asociación, sí había eleccións periódicas.

A CONSOLIDACIÓN DOS BLOQUES
O mundo quedou dividido en dous bloques, o capitalista e o comunista por unha liña imaxinaria que ía dende o mar Báltico ata o Adriático, coñecida como “pano de aceiro” (“telón de acero”. W. Churchill)
Para consolidar a súa hexemonía nas súas zonas de influencia, ambas superpotencias estableceron organizacións económicas e militares cos seus respectivos aliados:
EEUU:
Plan Marshall. Foi un programa de créditos aos países europeos que participaran na II Guerra Mundial e eran capitalistas e democráticos. Buscaba, asímesmo, frenar o avance do comunismo.
OTAN. A Organización do Tratado do Atlántico Norte foi unha alianza militar contra a ameaza soviética. 1949
URSS:
CAME ou Comecon. Consello de Axuda Económica Mutua entre os aliados da URSS.
Pacto de Varsovia. Alianza militar contra a ameaza estadounidense.
Lección 2. A GUERRA FRÍA. ETAPAS E CONFLITOS
Os primeiros conflitos
A división de Alemania tras a Segunda Guerra Mundial en catro partes, foi un dos fenómenos que dividiu ao mundo en dous bloques:
En 1948 os aliados occidentais (Gran Bretaña, Francia e EEUU) uniron os territorios para formar a República Federal Alemana ou RFA).
Como protesta, a URSS, en cuxa zona se atopaba Berlín –capital alemá-, tamén dividida en catro sectores de ocupación, iniciou o bloqueo de Berlín, polo que todos os accesos por terra a Berlín Occidental quedaron pechados durante case un ano. Os aliados responderon cuha ponte aérea para abastecer á cidade. En 1949 a zona rusa convertiríase na República Democrática Alemá (RDA).
En Grecia estalou unha guerra civil en 1947 entre comunistas, apoiados pola URSS, e monárquicos, sustentados por EEUU.
O mesmo ocurriu en China, onde os comunistas de Mao Zedong venceron aos membros do bando nacionalista de Chinag Kai-Chek e estos establecéronse en Taiwan gracias ao apoio de EEUU.


As tensións internacionais
O caso da GUERRA DE COREA foi o primeiro conflicto armado da Guerra Fría. Trala derrota xaponesa, a península de Corea quedara dividida en dúas zonas de ocupación (paralelo 38º): a norteamericana no Sur e a rusa no Norte. A pesares de que en 1948 as dúas potencias retiran as súas tropas de Corea, deixaron establecidos dous estados distintos, cada un deles afín a cada potencia. Isto provocou que en 1950 Corea do Norte invadira Corea do Sur. Tanto EEUU como a URSS apoiaron aos seus respectivos aliados, dendo por finalizada a contenda en 1953, volvendo á situación normal.
CRISE DE SUEZ: o presidente exipcio Nasser nacionalizou nos anos cincuenta o Canal de Suez (no século XIX parte das accións do canal foran postas á venda e compradas, sobre todo por Reino Unido) . Reino Unido, Francia e Israel atacaron Exipto, pero ane o risco de intervención soviética, EEUU forzaron a súa retirada.

A COEXISTENCIA PACÍFICA
Tras a morte de Stalin (anos 50) e  ante a certeza de que, de continuar  coas amenzas nucleares o mundo  quedaría totalmente amenazado,  Nikita Khrushchev promoveu  “O principio de coexistencia pacífica”. Ese concepto afirmaba a renuncia da  URSS á exportación do comunismo e a aceptación da existencia doutro bloque.
Grazas a este principio, comenzaron a establecerse diversas políticas de diálogo entre os mandatarios dos dous bloques , fracasadas polo incidente do U2, avión espía norteamericano que foi bombardeado mentres sobrevoaba territorio ruso.

A coexistencia pacífica centralizou a rivalidade entre as dúas potencias no  plano simbólico, iniciando a coñecida Carreira Espacial. A URSS  lanzaría o seu primer satélite, o Sputnik , a finais dos anos 50 e en  1961 enviarían o primeiro home ao  espazo (Yuri Gagarin). Un pouco  despóis, en 1969, EEUU enviaría a  nave Apolo XI á Lúa, coa expedición  formada polos astronautas Amstrong, Aldrin e Collins .

Tras a caída de Khruschev, o réxime foi controlado por unha xerontocracia, é dicir, o poder mantívose nas mans de persoas de ideade moi avanzada. Neste caso destacou a figura de Brezhnev até a entrada de Mihaíl Gorbachov en 1985.

¿A coexistencia pacífica entre os dous bloques era foi real? A construción do Muro de Berlín en 1961 pon de manifesto o limitada que foi esta boa relación. Este muro, creado pola Alemaña Oriental (RDA) dividía Berlín na súa parte Oriental e Occidental. O motivo da súa creación foi que, debido a recuperación económica da RFA, os habitantes da zona comunista (RDA) escapaban en masa cara a outra parte, por iso, os soviéticos decidiron separar ambos sectores.

A CRISE DOS MÍSILES
Foi un dos episodios máis sonados e complexos da Guerra Fría polas consecuencias que tivo.
No ano 1961, a CIA (Axencia Central de Intelixencia de EEUU) organizou e financiou o desembarque de cubanos anticastristas (en contra de Fidel Castro) na Bahía de Cochinos (Cuba). O único que se acadou foi un maior achegamento entre Cuba e a URSS, que asinaron un acordo defensivo.
Como consecuencia do acordo, produciuse a crise dos mísiles en 1962. Un avión norteamericano fotografou en Cuba ramplas (pendentes) de mísiles soviéticos que apuntaban aos Estados Unidos. Ao coñecer a súa existencia, Kennedy, ordeou o bloqueo naval da illa anunciando que daría orde de afundir calquera barco que intentase rompelo.
O mundo temía ante a posibilidade de que estoupase a temida guerra nuclear, sobre todo mentres estiveron en Cuba os mísiles soviéticos. Finalmente Khruschev deu orden de retirada aos seus barcos e comprometeuse a desmantelar as ramplas.
Lección 3. O FINAL DA GUERRA FRÍA
Causas que puxeron fin ao modelo clásico de Guerra Fría
- Esgotamento económico por parte de ambas potencias, sobre todocomunista.
- Conflitos internos:
EEUU:
Crise enerxética de 1973. A crise do petróleo afectou enormemente. Algúns gobernos occidentais adoptaron políticas económicas neoliberais que defendían a liberalización da economía mediante:
 A privatizacón de empresas estatais.
A reducción do gasto público e social.
A rebaixa dos salarios.
A desregulación do mercado laboral, é dicir, a flexibilización do traballo.
Destacaron os exemplos de EEUU, ná época de Ronald Reagan ou o Reino Unido, con Margaret Thatcher.
Rebelión contra a Guerra de Vietnam.
Rebelión en favor dos deritos da poboación negra.
Guerrillas comunistas en América Latina.
Escándalo do Watergate.
URSS:
Sublevación de Praga.
Rivalidades con Iugoslavia.
Conflitos noutros escenarios:
Conflito árabe-israelí.
Descolonización.
A pesares de que a Guerra Fría acabaría coa caída do Muro de Berlín (1989), o seu fin “simbólico” mostraríase a través de dúas iniciativas:
Desarmamento a través dos acordos Salt I, que limitaban construcción de armas nucleares.
As propostas diplomáticas entre as dúas Alemañas (Ostpolitide Willy Brandt) e a Conferencia de Seguridade e Cooperacióen Europa (anos 70. Helsinki), na que se recoñecerían afronteiras establecidas tras a Segunda Guerra Mundial.





Lección 4. A ANALISE DE AMBOS BLOQUES

ESTADOS UNIDOS

Consolidación do Século Americano:
Poderío económico: a súa economía creceu de xeito espectacular debido a que non sufriu danos materiais tras a Segunda Guerra Mundial.
Liderado financeiro: Os Acordos de Bretton Woods recoñeceron a superioridade económica estadounidense. A nivel internacional a bolsa de Wall Street mantívose como o epicentro da economía mundial.
Superioridade tecnolóxica: debido á fuga de talentos durante a guerra e a rehabilitación de científicos nazis.
Modelo sociocultural: exportouse o modelo de vida estadounidense, os seus hábitos de consumo e a súa cultura.

Evolución Poítica

HARRY TRUMAN (D): Continuou a liña do New Deal iniciada por Franklin Roosevelt.
DWIGHT EISENHOWER (R): Implantou un sistema económico baseado na reducción de impostos e o libre mercado.
JOHN F. KENNEDY (D): Tratou de incrementar o gasto público (Nova Fronteira: elaborou fondos para a educación, mediciñas, terceria idade e frenar a recesión económica).
LYNDON B. JOHNSON (D): Viviu unha época de dificultades económicas e malestar debido á Guerra de Vietnam.
RICHARD NIXON (R): Viviu o escándalo do Watergate, un asunto de espionaxe no cuartel xeral do Partido Demócrata que o Executivo republicano tratou de ocultar mentíndolle ao país. Destapado por dous periodistas do Washington Post (Carl Bernstein y Bob Woodward), o escándalo obrigou ao presidente Richard Nixon a presentar a súa dimisión no ano 1974.
GERALD FORD (R): Sutituiu ao anterior presidente trala súa dimisión.
JIMMY CARTER: Non foi quen de superar a crise económica.
RONALD REAGAN (R)
GEORGE H. W. BUSH (R) e BILL CLINTON (D)
Política internacional: tras o colapso comunista, trataron de defender os intereses de EEUU a toda costa. Exemplo disto o temos na coalición internacional contra Iraq (1991) ou a Primeira Guerra do Golfo.
Economía: dispuxeron que o capitalismo de libre mercado era o único sistema viable.
Sociedade: continuaron exportando o american way of life.
GEORGE W. BUSH (R)
Ataque terrorista 11 de setembro de 2001 (World Trade Center, Pentágono).
Política exterior de guerra contra o terrorismo.
Defensa do unilateralismo belixerante.
Invasión de Afganistán (dicíase que o réxime talibán -goberno islámico fundamentalista- refuxiaba a membros de Al Qaeda responsables do 11S).
Invasión de Iraq en 2003 (Segunda Guerra do Golfo), á marxe da ON e co argumento de que o réxime de Sadam Husein posuía armas de destrucción masiva e apoiaba a grupos terroristas.
BARACK OBAMA (D): Abandona o unilateralismo e busca apoios internacionais.
DONALD TRUMP (R).

URSS
En1922 formouse a Unión de Repúblicas Socialistas Soviéticas (URSS). A súa estrutura era federal e cada república tiña certa autonomía, sen embargo, o poder se concentraba en Moscova.
Tras a morte de Stalin (1953), que convertérase tras a guerra en persoa de culto,  a loita polo poder do partido fíxose evidente. Finalmente sería Nikita Khruschev o que acadase o poder.

NIKITA KHRUSCHEV:
Política interior do novo líder:
O Fixo un proceso de desestalinización ou condena dos crimes feitos por Stalin.
Tratou de suavizar o réxime soviético, sen embargo, o Partido seguiría controlando as Institucións, e continuaría habendo censura e represión das liberdades.

A economía na época de Nikita Khruschev –tanto en Rusia como nos países do Leste de Europa- ten que facer frente aos mesmos problemas anteriores:
Baixa productividade.
Insuficiencia de materias primas.
Crise agrícola permanente.
Baixo nivel de vida.
Falta de abastecemento de produtos básicos de consumo.
Existencia dun mercado negro moi forte.

BRÉZNEV:
Política conservadora de Brézhnev:
Economía: restablecéronse os plans quinquenais, o que favoreceu unha perda de produtividade e escaseza de bens de consumo.
Política Interior: perseguiuse a disidencia política (aqueles que non están de acordo coa doutrina xeral).
Política Exterior: a rivalidade con China propiciou o diálogo cos países capitalistas.

AS DEMOCRACIAS POPULARES
Dependencia de Moscova. Os gobernos das Democracias Populares estaban totalmente sometidos as directrices soviéticas.
Carácter dictatorial. Os partidos comunistas son os líderes e as demáis opcións políticas están prohibidas.
Represión interna. Control da poboación a través dos servizos secretos e a policía política
Planificación económica. Modelo económico preestablecido.
Servicios sociais básicos. Nalgunhas ocasións tiveron certa calidade (vivenda, sanidade, etc.).

MIKHAIL GORVACHOV
Mikhail Gorbachov é elixido secretario xeral do Partido Comunista da Unión Soviética (PCUS) EN 1985, coa intención de dar unha imaxe renovada, libre das disputas históricas.
Tendo en conta as ideas de Lenin, estableceu un programa económico (NEP: Nova Política Económica) baseada en dous principios:
1. Perestroika (reestructuración):
Consistía en dotar ao sistema de máis socialismo e máis democracia, pero sen renunciar aos principios básicos do comunismo.
No eido político, as reformas supuñan recoñecer algúns gruposd e oposición.
No eido económico, introducen pouco a pouco a economía de mercado.
1. Glasnost (transparencia informativa):
Pretendía a suavización da censura de prensa.
Menor control da liberdade de expresión.

A chegada de Gorbachov supuxo unha nova etapa nestas relacións. Tras unha serie de moratorias (aprazamento do pago dunha débeda ou, no caso soviético, decisión de frear a carreira nuclear), asinouse o Tratado de Washington a finais dos anos oitenta, no que EEUU e a URSS acordan reducir os seus arsenais.
No caso da URSS, as súas propostas neste tratado déronse debido á necesidade, é dicir, os soviéticos esgotaran os seus recursos, polo que resultaba imposible continuar a carreira armamentística.

A CAÍDA DO COMUNISMO EN EUROPA DO LESTE
Tras a destrucción da central nuclear de Chernobil (1986) e as causas e consecuencias da mesma (carencias no mantemento, desastre humano e ecolóxico) puxeron e evidencia o atraso e o descontrol do réxime soviético.
A raíz do discurso de Gorbachov (1989), no dicía “cada pobo ten dereito a elixir o seu propio destino”, os soldados rusos comezaron a retirarse dos países da Europa de Leste (ata ese momento baixo a órbita soviética), deixándoos libres para poder comezar o seu proceso de democratización. O acto máis emblemático ao respecto foi a apertura do Muro de Berlín en novembro de 1989.

Nesta mesma línea, en 1990 Gorvachov sacaría adiante unha Constitución soviética, que permitía certa pluralidade política. Como protesta, sectores conservadores promoveron un Golpe de Estado contra Gorvachov en 1991. En xullo diseolveuse o Pacto de Varsovia e en decembro desapareceu a URSS, dando fin á Guerra Fría.